logo

Artykuły

Nr 2(25) (2023): Nieznośna lekkość czasu wolnego

„Martwym jest członkiem każdego społeczeństwa człowiek, który nie pracuje”. Walka z czasem wolnym jako forma akumulacji pierwotnej w okresie modernizacji stanisławowskiej

DOI:
https://doi.org/10.51196/srz.25.4
Przesłane
17 November 2024
Opublikowane
08-05-2025

Abstrakt

Celem artykułu jest zbadanie, jakich technik używała władza w Polsce stanisławowskiej, aby walczyć z czasem wolnym, a także określenie, do jakiego stopnia walka ta może być uznana za formę akumulacji pierwotnej. W tym celu analizie poddane zostają dwie instytucje: Warszawski Dom Poprawy oraz projekt paszportyzacji ludności z 1790 roku. Metody badawcze obejmują analizę oficjalnych dokumentów urzędowych oraz 140 przesłuchań osób zatrzymanych przez Straż Marszałkowską w latach 1787–1794. Do badań zastosowano teorię władzy Michela Foucaulta (ze szczególnym uwzględnieniem koncepcji reżimów: suwerennego, dyscyplinarnego i biopolitycznego). Wnioski wskazują na nieskuteczność prób regulacji czasu wolnego ze względu na słabość instytucji. Mimo zastosowania licznych nowatorskich technik władzom nie udało się trwale wpłynąć na kształt stosunków społecznych. Autor artykułu argumentuje, że walka z czasem wolnym może być uznana za „zastępczą” akumulację pierwotną – imitację idei zachodnich bez realnego wpływu na rozwój kapitalizmu.

Bibliografia

  1. Assorodobraj-Kula N. 1946. Początki klasy robotniczej; problem rąk roboczych w przemyśle polskim epoki stanisławowskiej, Spółdzielnia Wydawnicza „Czytelnik”.
  2. Balibar É. 2007. Filozofia Marksa, tłum. M. Kowalewski, A. Ostolski, A. Staroń, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.
  3. Baranowski B. 1986. Ludzie gościńca w XVII–XVIII w., Wydawnictwo Łódzkie.
  4. Bednarek J. 2015. Akumulacja pierwotna i czasowości kapitalizmu, „Praktyka Teoretyczna”, nr 16, s. 56–77. DOI: https://doi.org/10.14746/prt.2015.2.2
  5. Boltanski L., Chiapello È. 2022. Nowy duch kapitalizmu, tłum. F. Rogalski, Oficyna Naukowa.
  6. Brenner R. 1976. Agrarian class structure and economic development in preindustrial Europe, „Past & Present”, nr 70, s. 30–75. DOI: https://doi.org/10.1093/past/70.1.30
  7. Chodyński S. 1904. Święta chrześcijańskie, [w:] Encyklopedja Kościelna: podług teologicznej encyklopedji Wetzera i Weltego, z licznemi jej gopełnieniami, t. 27, red. M. Nowodworski,[s.n.], s. 211–253.
  8. Czeczot K., Pospiszyl M. 2021. Osuszanie historii. Błoto i nowoczesność, „Teksty Drugie”, nr 5, s. 62–78. DOI: https://doi.org/10.18318/td.2021.5.4
  9. De Angelis M. 2012. Grodzenia, dobra wspólne i „zewnętrze”, tłum. T. Leśniak, „Praktyka Teoretyczna”, nr 6, s. 311–324. DOI: https://doi.org/10.14746/prt.2012.6.17
  10. Defert D. 1991. Popular life and insurance technolog y, [w:] The Foucault Effect: Studies in Governmentality, red. G. Burchell, P. Miller, C. Gordon, The University of Chicago Press, s. 211–233.
  11. Derra A. 2012. Od skromnego świadka do wiedz y usytuowanej. O pożytkach z feministycznych badań nad nauką i technologią, „Etyka”, nr 45, s. 119–132. DOI: https://doi.org/10.14394/etyka.458
  12. Diakowska B. 2008. Instytucje państwowe w Rzecz ypospolitej w XVIII wieku a walka z żebractwem i włóczęgostwem, „Rocznik Warszawski”, nr 36, s. 399–414.
  13. Dziennik rządowo-ekonomiczno-handlowy. 1790. Dziennik rządowo-ekonomiczno-handlowy Zaymuiący różne Wiadomości, Rządowe, Handlowe, Ekonomiczne, Fabryczne, Kontraktowe na Dobra, Summy, i Produkta. Zajmujący 3 miesiące: styczeń, luty, marzec 1790, s. 276–308, https://pbc.biaman.pl/dlibra/publication/34/edition/33/content, dostęp: 9.08.2024.
  14. Ewald F. 1991. Insurance and risk, [w:] The Foucault Effect: Studies in Governmentality, red. G. Burchell, P. Miller, C. Gordon, The University of Chicago Press, s. 197–210.
  15. Federici S. 2004. Caliban and the Witch: Women, the Body and Primitive Accumulation, Autonomedia.
  16. Federici S. 2016. Cały świat potrzebuje wstrząsu. Ruchy społeczne i polityczny kryzys w średniowiecznej Europie, tłum. K. Król, „Praktyka Teoretyczna”, nr 19, s. 265–279. DOI: https://doi.org/10.14746/prt.2016.1.12
  17. Foucault M. 2009. Nadzorować i karać: narodziny więzienia, tłum. T. Komendant, Wydawnictwo Aletheia.
  18. Foucault M. 2010. Bez pieczeństwo, terytorium, populacja, tłum. M. Herer, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  19. Foucault M. 2011. Narodziny biopolityki, tłum. M. Herer, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  20. Geremek B. 1989. Litość i szubienica: dzieje nędzy i miłosierdzia, Czytelnik.
  21. Gordon C. 1991. Governmental rationality: An introduction, [w:] The Foucault Effect: Studies in Governmentality, red. G. Burchell, P. Miller, C. Gordon, The University of Chicago Press, s. 1–52.
  22. Grochulska B. 1966. Problem wzrostu ludności Warszawy w drugiej połowie XVIII wieku, „Rocznik Warszawski”, nr 7, s. 182–187.
  23. Guzowski P., Poniat R., Liedke M. 2024. Służba domowa w dworach szlacheckich w Rzeczypospolitej końca XVIII w., [w:] Człowiek twórcą historii, t. 2: Rzeczpospolita polsko-litewska w Europie wczesnonowożytnej, red. C. Kuklo, W. Walczak, Uniwersytet w Białymstoku, s. 349–367.
  24. Haraway D. 2014. Wiedza usytuowana. Problem z nauką w feminizmie a przywilej przyjęcia częściowej, niepełnej perspektywy, tłum. A. Derra, [w:] Studia nad nauką i technologią. Wybór tekstów, red. A. Derra, E. Bińczyk, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, s. 103–138.
  25. Hardt M., Negri A. 2012. Rzecz pospolita. Poza własność prywatną i dobro publiczne, tłum. [P. Juskowiak i in.], ha!art.
  26. Harvey D. 2005. The New Imperialism, Oxford University Press.
  27. Harvey D. 2008. Neoliberalizm: historia katastrofy, tłum. J.P. Listwan, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.
  28. Harvey D. 2019. Spaces of Global Capitalism: A Theory of Uneven Geographical Development, Verso. DOI: https://doi.org/10.25162/9783515115223
  29. Hitchcock T., Shoemaker R. 2015. London Lives, Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139177979
  30. Jezierski A., Wyczański A., red. 2006. Historia Polski w liczbach, t. 2: Gospodarka, Główny Urząd Statystyczny.
  31. Juskowiak P. 2015. Wywłaszczająca urbanizacja. Miejski marksizm wobec problemu akumulacji pierwotnej, „Praktyka Teoretyczna”, nr 16, s. 78–113. DOI: https://doi.org/10.14746/prt.2015.2.3
  32. Klimont G. 2024. Początki biopolityki na ziemiach polskich. Przemiany władzy wobec ludzi luźnych oraz praktyki społeczne podporządkowanych w drugiej połowie XVIII wieku, [niepublikowana rozprawa doktorska], IFiS PAN.
  33. Kopczyński M. 1995. Młodość i młodzież na Kujawach w XVIII wieku, „Przegląd Historyczny”, nr 86(3–4), s. 329–350.
  34. Kordela K. 2013. Being, Time, Bios: Capitalism and Ontology, Suny Press.
  35. Korzon T. 1897. Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta, 1764–1794, t. 2, nakładem Księgarni Teodora Paprockiego i S-ki.
  36. Kracik J. 1995. „Nieposłuszne Kościołowi dziatki”. Reakcja społeczna na papieską redukcję świąt w Polsce w 1775 roku, „Analecta Cracoviensia”, nr 27, s. 501–509.
  37. Kuklo C. 2017. Polska myśl i praktyka statystyczna do końca XVIII wieku, [w:] Historia Polski w liczbach, t. 4: Statystyka Polski: dawniej i dzisiaj, red. F. Kubiczek, W. Adamczewski, H. Dmochowska, C. Kuklo, C. Leszczyńska, W. Łagodziński, B. Łazowska, J. Łukasiewicz, G. Szydłowska, Główny Urząd Statystyczny, s. 19–66.
  38. Linebaugh P. 2014. Stop, Thief! The Commons, Enclosures, and Resistance, PM Press.
  39. Lipiński E. 1975. Historia polskiej myśli społeczno-ekonomicznej do końca XVIII wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich–Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk.
  40. Łopatecki K. 2016. Miejskie artykuły wojskowe w nowożytnej Europie – zarys problematyki, „Miscellanea Historico-Iuridca”, nr 15(1), s. 59–84. DOI: https://doi.org/10.15290/mhi.2016.15.01.04
  41. Łosowski J. 2019. Paszporty w ostatnich latach dawnej Rzeczypospolitej. Problem genezy, formy i funkcje, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory”, nr 10(12), s. 25–52. DOI: https://doi.org/10.12775/AKZ.2019.002
  42. Malec J. 1986. Polska myśl administracyjna XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
  43. Maludzińska M. 2014. „Próżnowanie stało się powszechnym nałogiem”: Żebracy i włóczędzy w stanisławowskiej Warszawie, Wydawnictwo Neriton.
  44. Maludzińska M. 2015. „Kraj jest nieszczęśliwy, że ma ludzi próżnujących”: walka z ubóstwem w Warszawie na tle sytuacji społeczno-gospodarczej Rzeczypospolitej w dyskursie publicystycznym drugiej połowy XVIII wieku, Wydawnictwo Neriton.
  45. Marks K. 1951. Kapitał, tłum. M. Brzeziński, S. Krusiński, L. Krzywicki, K. Pławiński, K. Puchewicz, J. Siemaszko, t. 1, Książka i Wiedza.
  46. McCants A.E.C. 2008. Poor consumers as global consumers: The diffusion of tea and coffee drinking in the eighteenth century, „The Economic History Review”, nr 61, s. 172–200. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-0289.2008.00429.x
  47. Mezzadra S. 2014. Tak zwana akumulacja pierwotna, tłum. S. Królak, [w:] Marks. Nowe perspektywy, red. Libera Università Metropolitana, tłum. S. Królak, PWN, s. 37–83.
  48. Michalski J. 2004. Problematyka ludności luźnej w pierwszej połowie panowania Stanisława Augusta, [w:] Cała historia to dzieje ludzi...: studia z historii społecznej ofiarowane profesorowi Andrzejowi Wyczańskiemu w 80-tą rocznicę urodzin i 55-lecie pracy naukowej, red. C. Kuklo, P. Guzowski, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, s. 311–322.
  49. Murphy C. 2018. From Citizens to Subjects: City, State, and the Enlightenment in Poland, Ukraine, and Belarus, University of Pittsburgh Press. DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctv36zp7g
  50. Nichols R. 2015. Disaggregating primitive accumulation, „Radical Philosophy”, nr 194, s. 18–28.
  51. Organiściak W. 2012. Artykuły wojskowe Hieronima Radziwiłła dla garnizonu słuckiego z 1733 roku na tle prawa wojskowego Wielkiego Księstwa Litewskiego, „Z Dziejów Prawa”, nr 13(5), s. 361–386.
  52. Poniat R. 2013. Ludzie luźni w społeczeństwie Rzeczypospolitej szlacheckiej w kontekście badań nad cyklem życia, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, nr 73, s. 51–77. DOI: https://doi.org/10.12775/RDSG.2013.03
  53. Poniat R. 2014a. Służba domowa w miastach na ziemiach polskich od połowy XVIII do końca XIX wieku, Wydawnictwo DiG.
  54. Poniat R. 2014b. Wiek opuszczania rodzinnego gospodarstwa domowego w dobie stanisławowskiej w świetle zeznań sądowych, „Przeszłość Demograficzna Polski”, nr 35, s. 7–40.
  55. Poniat R. 2016a. Czy relacja ze źródeł może zastąpić znajomość literatury przedmiotu? Uwagi do książek Moniki Maludzińskiej, „Przegląd Historyczny”, nr 107(2), s. 311–327.
  56. Poniat R. 2016b. Starość ludzi luźnych. Aspekty demograficzne i ekonomiczne, [w:] Ludzie starz y i starość na ziemiach polskich od XVIII do XXI wieku, t. 2, red. A. Janiak-Jasińska, A. Szwarc, K. Sierakowska, Wydawnictwo DiG, s. 133–147.
  57. Poniat R., Guzowski P., Kaźmierczyk E., Liedke M. 2024. Demograficzne konsekwencje zróżnicowania społecznego w osiemnastowiecznej Polsce, „Kwartalnik Historyczny”, nr 130(4), s. 733–769. DOI: https://doi.org/10.12775/KH.2023.130.4.02
  58. Pospiszyl M. 2023. The fifth element: The enlightenment and the draining of Eastern Europe, „Environmental History”, nr 28, s. 361–388. DOI: https://doi.org/10.1086/723839
  59. Rafacz J. 1932. Więzienie marszałkowskie w latach 1767–1795, nakład Towarzystwa Naukowego.
  60. Ratajczak M. 2015. Wprowadzenie do teorii kapitalizmu kognitywnego: kapitalizm kognitywny jako reżim akumulacji, „Praktyka Teoretyczna”, nr 15, s. 57–94. DOI: https://doi.org/10.14746/prt.2015.1.2
  61. Read J. 2003. The Micro-Politics of Capital: Marx and the Prehistory of the Present, Suny Press. DOI: https://doi.org/10.1353/book4722
  62. Reid D.A. 1976. The decline of Saint Monday 1766–1876, „Past & Present”, nr 71, s. 76–101. DOI: https://doi.org/10.1093/past/71.1.76
  63. Reid D.A. 1996. Weddings, weekdays, work and leisure in urban England 1791–1911: The decline of Saint Monday revisited, „Past & Present”, nr 153(1), s. 135–163. DOI: https://doi.org/10.1093/past/153.1.135
  64. Robakiewicz E. 2017. Demokracja i kapitalizm. Teoria polityczna Ellen Meiksins Wood, „Praktyka Teoretyczna”, nr 26, s. 290–319. DOI: https://doi.org/10.14746/prt.2017.4.11
  65. Rodak M. 2016. Monika Maludzińska „«Próżnowanie stało się powszechnym nałogiem». Żebracy i włóczędzy w stanisławowskiej Warszawie”, Warszawa 2014, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, nr 76, s. 505–508.
  66. Rojek Ch. 1995. Decentring Leisure: Rethinking Leisure Theory, Sage.
  67. Schütze F. 2012. Analiza biograficzna ugruntowana empirycznie w autobiograficznym wywiadzie narracyjnym. Jak analizować autobiograficznie wywiady narracyjne, tłum. K. Waniek, [w:] Metoda biograficzna w socjologii. Antologia tekstów, red. K. Kaźmierska, Nomos, s. 141–278.
  68. Sennett R. 2010. Kultura nowego kapitalizmu, tłum. G. Brzozowski, MUZA.
  69. Shoemaker R. 2004. The London Mob: Violence and Disorder in Eighteenth-Century England, A&C Black.
  70. Skodlarski J. 1988. Proces akumulacji pierwotnej na ziemiach polskich, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica”, nr 82, s. 79–107.
  71. Styles J. 2002. Involuntary consumers? Servants and their clothes in eighteenth century England, „Textile History”, nr 33(1), s. 9–21. DOI: https://doi.org/10.1179/004049602793710107
  72. Turska Z. 1961. Z rontem marszałkowskim przez Warszawę: zeznania oskarżonych z lat 1787–1794, Państwowy Instytut Wydawniczy.
  73. Voth H.J. 2000. Time and Work in England 1750–1830, Clarendon Press.
  74. Vries J. de. 1994. The industrial revolution and the industrious revolution, „The Journal of Economic History”, nr 54(2), s. 249–270. DOI: https://doi.org/10.1017/S0022050700014467
  75. Vries J. de. 2008. The Industrious Revolution: Consumer Behavior and the Household Economy, 1650 to the Present, Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511818196
  76. Wejnert A. 1857. Staroż ytności warszawskie, t. 5, Drukarnia Banku Polskiego.
  77. Wood E.M. 2002. The Origin of Capitalism: A Longer View, Verso.
  78. Wyżga M. 2019. Homo movens: mobilność chłopów w mikroregionie krakowskim w XVI–XVIII wieku, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
  79. Wyżga M. 2020. Miasta i migracje w Rzeczypospolitej przedrozbiorowej. Zarys problematyki, „Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym”, nr 52(1), s. 59–88. DOI: https://doi.org/10.12775/KLIO.2020.004
  80. Zahorski A. 1959. Centralne instytucje policyjne w Polsce w dobie rozbiorów, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  81. Zienkowska K. 2008. Ułomne struktury – ułomne reformy, „Rocznik Warszawski”, nr 36, s. 217–244.

Downloads

Download data is not yet available.

Podobne artykuły

1-10 z 25

Możesz również Rozpocznij zaawansowane wyszukiwanie podobieństw dla tego artykułu.