Przejdź do głównego menu Przejdź do sekcji głównej Przejdź do stopki

Artykuły

Nr 2(27) (2024): Duch kapitalizmu

Asceza proklimatyczna a duch kapitalizmu. Rozważania na temat zasadności usprawiedliwiania kapitalizmu w obliczu katastrofy klimatycznej

Przesłane
23 December 2025
Opublikowane
23-12-2025

Abstrakt

Celem artykułu jest rozważenie, czy zmiany związane z katastrofą klimatyczną nie doprowadzają do dyskredytacji „ducha kapitalizmu”, a także czy współcześnie nie jest potrzebne wprowadzenie „ducha antykapitalizmu”. Istnienie kapitalizmu było usprawiedliwiane od początku jego funkcjonowania – czynił to John Locke w XVII wieku; Max Weber wyjaśniał, w jaki sposób wykorzystywana do tego była etyka protestancka, a na przełomie XX i XXI wieku podobne analizy tego zjawiska przeprowadzali Luc Boltanski i Ève Chiapello. W artykule przeprowadzona została analiza tych koncepcji w kontekście ekonomii teologicznej przedstawionej przez Giorgia Agambena. Punktem odniesienia dla sformułowania pojęć ducha antykapitalizmu i odpowiadającej mu ascezy proklimatycznej są prace Giorgia Agambena, Ewy Bińczyk i Tima Jacksona.

Bibliografia

  1. Agamben G. 2008. Homo sacer. Suwerenna władza i nagie życie, tłum. M. Salwa, Prószyński i S-ka.
  2. Agamben G. 2016. The Use of Bodies, tłum. A. Kotsko, Stanford University Press.
  3. Agamben G. 2023a. Oikonomia. Królestwo i chwała: przyczynek do teologicznej genealogii ekonomii i rządu, tłum. P. Laskowski, S. Matuszewski, P. Michalik, Wydawnictwo IFiS PAN.
  4. Agamben G. 2023b. Najwyższe ubóstwo: reguły monastyczne i forma życia, tłum. P. Laskowski, S. Matuszewski, P. Michalik, Wydawnictwo IFiS PAN.
  5. Arendt H. 2010. Kondycja ludzka, tłum A. Łagodzka, Wydawnictwo Aletheia.
  6. Arystoteles 2010. Polityka, tłum. L. Piotrowicz, PWN.
  7. Benjamin W. 2012. Przyczynek do krytyki przemocy, tłum. A. Lipszyc, [w:] tegoż, Konstelacje. Wybór tekstów, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 69–96.
  8. Bińczyk E. 2023. Uspołecznienie antropocenu. Ekowerwa i ekologizowanie ekonomii, Wydawnictwo Naukowe UMK.
  9. Boland T., Griffin R. 2020. Purgatory, [w:] The Routledge Handbook of Economic Theology, red. S. Schwarzkopf, Routledge, s. 47–54.
  10. Boltanski L., Chiapello È. 2022. Nowy duch kapitalizmu, tłum. F. Rogalski, Oficyna Naukowa.
  11. Braidotti R. 2014. Po człowieku, tłum. J. Bednarek, A. Kowalczyk, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  12. Braudel F. 2013. Dynamika kapitalizmu, tłum. B. Baran, Wydawnictwo Aletheia.
  13. Bruder J. 2020. Nomadland: w drodze za pracą, tłum. M. Tomczak, Wydawnictwo Czarne.
  14. Dean M. 2018. What is Economic Theology? A New Governmental-Political Paradigm?, „Theory, Culture & Society”, t. 36, nr 3, s. 3–26, https://doi.org/10.1177/0263276418787622.
  15. Deleuze G. 2014. Spinoza. Filozofia praktyczna, tłum. J. Brzeziński, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  16. Deleuze G. 2016. Krytyka i klinika, tłum. B. Banasiak, P. Pieniążek, Officyna.
  17. Figueres C., Rivett-Carnac T. 2021. Przyszłość zależy od nas. Przewodnik po kryzysie klimatycznym dla niepoprawnych optymistów, tłum. A. Szymczyk, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
  18. Fisher M. 2020. Realizm kapitalistyczny: czy nie ma alternatywy?, tłum. A. Karalus, Instytut Wydawniczy Książka i Prasa.
  19. Foster J.B., Clark B., Holleman H. 2022. Kapitał i ekologia choroby, tłum. A. Kopka, „Praktyka Teoretyczna”, nr 3(45), s. 167–202.
  20. Foucault M. 2000. Omnes et singulatim: przyczynek do krytyki politycznego rozumu, [w:] Filozofia, historia, polityka. Wybór pism, tłum. D. Leszczyński, L. Rasiński, PWN, s. 219–246.
  21. Foucault M. 2010. Bezpieczeństwo, terytorium, populacja, tłum. M. Herer, PWN.
  22. Foucault M. 2012. Hermeneutyka podmiotu, tłum. M. Herer, PWN.
  23. Foucault M. 2014. Rządzenie żywymi, tłum. M. Herer, PWN.
  24. Fox N.J. 2023. Green Capitalism, Climate Change and the Technological Fix: A More-Than-Human Assessment, „The Sociological Review”, t. 71, nr 5, s. 1115–1134.
  25. Georgescu-Roegen N. 1971. The Entropy Law and the Economic Process, Harvard University Press.
  26. Graeber D. 2019. Praca bez sensu. Teoria, tłum. M. Denderski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej (e-book).
  27. Han B.C. 2021. Capitalism and the Death Drive, tłum. D. Steuer, Polity Press (e-book).
  28. Han B.C. 2025. Vita Contemplativa albo o bezczynności, [w:] tegoż, Duch nadziei i inne eseje, tłum. R. Pokrywka, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, s. 87–180.
  29. Hayek F. 2020. Prawo, legislacja i wolność: nowe sformułowanie liberalnych zasad sprawiedliwości i ekonomii politycznej, tłum. G. Łuczkiewicz, Wydawnictwo Aletheia.
  30. Hickel J. 2021. Mniej znaczy lepiej. O tym, jak odejście od wzrostu gospodarczego ocali świat, tłum. J.P. Listwan, Karakter.
  31. Honoré C. 2004. In Praise of Slow: How a Worldwide Movement is Challenging the Cult of Speed, Random House Canada.
  32. Horkheimer M., Adorno T.W. 2023. Dialektyka oświecenia. Fragmenty filozoficzne, tłum. M. Łukasiewicz, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.IPCC. 2023. Intergovernmental Panel on Climate Change, Synthesis Report of the IPCC Sixth Assessment Report (AR6), https://www.ipcc.ch/report/ar6/syr/downloads/report/IPCC_AR6_SYR_LongerReport.pdf, dostęp: 6.01.2025.
  33. Jackson T. 2015. Dobrobyt bez wzrostu. Ekonomia dla planety o ograniczonych możliwościach, tłum. M. Polakowski, Wydawnictwo Naukowe UMK.
  34. Jackson T. 2023. Postwzrost. Życie po kapitalizmie, tłum. E. Bińczyk, J. Grygieńć, Wydawnictwo Naukowe UMK.
  35. Jameson F. 2004. The Politics of Utopia, „New Left Review”, nr 2(25), s. 35–54.
  36. Klein N. 2019. On Fire: The Burning Case for a Green New Deal, Alfred A. Knopf (e-book).
  37. Kreinin H., Latif T. 2022. An Overview of Strategies for Social-Ecological Transformation in the Field of Paid Work and the Case of Just Transition in the Aviation Sector, [w:] Degrowth and Strategy: How to Bring about Social-Ecological Transformation, red. N. Barlow, L. Regen, N. Cadiou, E. Chertkovskaya, M. Hollweg, Ch. Plank, M. Schulken, V. Wolf, Mayfly Books, s. 332–350.
  38. Król M. 2019. Krótka historia myśli politycznej, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
  39. Ksenofont. 2020. Ekonomik, tłum. D. Tymura, Fundacja Świętego Mikołaja.
  40. Latour B. 1988. The Pasteurization of France, tłum. A. Sheridan, J. Law, Harvard University Press.
  41. Levins R. 2000. Is Capitalism a Disease?, „Monthly Review”, nr 4(52), s. 8–33, https://monthlyreview.org/2000/09/01/is-capitalism-a-disease/, dostęp: 6.01.2025.
  42. Locke J. 2015. Dwa traktaty o rządzie, tłum. Z. Rau, Wydawnictwo Aletheia.
  43. Macpherson C.B. 2011. The Political Theory of Possessive Individualism: Hobbes to Locke, Oxford University Press.
  44. Maifreda G. 2012. From Oikonomia to Political Economy: Constructing Economic Knowledge from Renaissance to the Scientific Revolution, tłum. L.V. Manucci, Ashgate.
  45. Marks K. 2005. Rękopisy ekonomiczno-filozoficzne, tłum. K. Jeżdżewski, https://www.marxists.org/polski/marks-engels/1844/rekopisy/index.htm, dostęp: 6.01.2025.
  46. Marks K., Engels F. 2007. Manifest Partii Komunistycznej, https://www.ce.uw.edu.pl/wp-content/uploads/2018/10/4.-kapitalizm_marks_engels_manifest-komunistyczny.pdf, dostęp: 6.01.2025.
  47. Mbembe A. 2018. Polityka wrogości. Nekropolityka, tłum. U. Kropiwiec, Karakter.
  48. McRorie Ch. 2020. Property and Ownership, [w:] The Routledge Handbook of Economic Theology, red. S. Schwarzkopf, Routledge, s. 116–125.
  49. Meadows D.K., Meadows D.L., Randers J., Behrens III W.W. 1973. Granice wzrostu, tłum. W. i S. Rączkowscy, Państwowe Wydawnictwo Ekonomiczne.
  50. Mitchell T. 2011. Carbon Democracy: Political Power in the Age of Oil, Verso.
  51. Moore J.W. 2025. Antropocen cz y Kapitałocen? Natura, historia i kryz ys kapitalizmu, tłum. K. Hoffmann, P. Szaj, W. Szwebs, słowo/obraz terytoria.
  52. Negin E. 2022. It’s Time for Charles Koch to Testify about His Climate Change Disinformation Campaign, https://blog.ucsusa.org/elliott-negin/itstime-for-charles-koch-to-testify-about-his-climate-change-disinformationcampaign/, dostęp: 6.01.2025.
  53. Norberg J. 2024. Manifest kapitalistyczny: jak wolny rynek uratuje świat, tłum. U. Ruzik-Kulińska, Wielka Litera.
  54. Nozick R. 2010. Anarchia, państwo i utopia, tłum. P. Maciejko, M. Szczubiałka, Wydawnictwo Aletheia.
  55. Ossowska M. 1956. Moralność mieszczańska, Zakład im. Ossolińskich.
  56. Peterson J. 2018. 12 ż yciowych zasad. Antidotum na chaos, tłum. K. Zuber, Fijor Publishing.
  57. Petridis P. 2022. Evaluating Strategies for Emancipatory Degrowth Transformations, [w:] Degrowth and Strateg y: How to Bring about Social-Ecological Transformation, red. N. Barlow, L. Regen, N. Cadiou, E. Chertkovskaya, M. Hollweg, Ch. Plank, M. Schulken, V. Wolf, Mayfly Books, s. 160–169.
  58. Pietrykowski B. 1995. Fordism at Ford: Spatial Decentralization and Labor Segmentation at the Ford Motor Company, 1920–1950, „Economic Geography”, t. 71, nr 4, s. 383–401.
  59. Piketty T. 2015. Kapitał w XXI wieku, tłum. A. Bilik, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
  60. Ratajczak M. 2015. Divine Management of Worldly Matters: Agamben’s Theological Genealogy of Economy as a Political Philosophy of Praxis, „Praktyka Teoretyczna”, nr 3(17), s. 75–105.
  61. Raworth K. 2021. Ekonomia obwarzanka. Siedem sposobów myślenia o ekonomii XXI wieku, tłum. A. Paszkowska, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
  62. Schmelzer M., Vetter A., Vansintjan A. 2022. The Future Is Degrowth: A Guide to a World Beyond Capitalism, Verso.
  63. Silver Ch., Hyman D.A. 2018. Overcharged: Why Americans Pay Too Much for Health Care, Cato Institute.
  64. Smith A. 1954. Badania nad naturą i prz ycz ynami bogactwa narodów, t. 1–2, tłum. G. Wolff, O. Einfeld, Z. Sadowski, A. Prejbisz, B. Jasińska, Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  65. Sombart W. 2019. Żydzi i narodziny kapitalizmu, tłum. M. Brokmanowa, Wektory.
  66. Spinoza B. 2010. Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona, tłum. I. Myślicki, PWN.
  67. Standing G. 2021. Dochód podstawowy. Jak możemy sprawić, żeby to się udało, tłum. M. Szlinder, P. Kaczmarski, T. Płomiński, Wydawnictwo Krytyki Politycznej.
  68. Suzman J. 2021. Praca. Historia tego, jak spędzamy swój czas, tłum. F. Filipowski, Zysk i S-ka.
  69. Szahaj A., Jakubowski M.N. 2005. Filozofia polityki, Wydawnictwo Naukowe PWN.
  70. Środa M. 2020. Obcy, inny, wykluczony, słowo/obraz terytoria.
  71. Watts J. 2024. Just 57 Companies Linked to 80% of Greenhouse Gas Emissions since 2016, „Guardian”, https://www.theguardian.com/environment/2024/apr/04/just-57-companies-linked-to-80-of-greenhouse-gas-emissionssince-2016, dostęp: 7.01.2025.
  72. Weber M. 2023. Etyka protestancka a duch kapitalizmu i inne pisma, tłum. B. Baran, J. Miziński, Wydawnictwo Aletheia.
  73. Wittgenstein L. 2012. Dociekania filozoficzne, tłum. B. Wolniewicz, PWN.
  74. Wood Meiksins E. 2002. The Origin of Capitalism: A Longer View, Verso.
  75. Zawadzka A. 2022. Praca fizyczna zabija, „Dialog”, nr 9(790), https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/praca-fizyczna-zabija, dostęp: 7.01.2025.

Downloads

Download data is not yet available.